آدمی به دلیل اینکه داراى دو جنبه مادّى و فرامادّى و آمیزهای از جسم و روح است، از دو نوع زندگی درآمیخته مادی و معنوی نیز برخوردار است.
واقعیت مادی و طبیعی که بدن و جنبه های این جهانی او است همان گوشت و پوست و استخوانی است که در تمام حیوانات وجود دارد، ولی واقعیت مجرد و فرا طبیعی انسان همان جهت معنوی و روحانی دارای شئونی همچون نفس، روح، قلب و عقل است.
به ديگر سخن انسان يك «تن» دارد و يك «من» كه از آن به «روح الهى» يا «گوهرى مجرّد» و «ملكوتى» تعبير مىشود.
«تن» و بُعد جسمانى انسان زوالپذير و همواره در حال دگرگونى و تحوّل و تغيير بوده، هر عضوى از عضو ديگر غايب و پنهان و ناآگاه است.
در مقابل، «من» يا روح، هويّت حقيقى انسان و بهرهمند از حيات ذاتى، آگاهى و شعور، بقا و جاودانگى، قدرت و اراده است.
نیازهای بدن انسان در زندگی طبیعی و توسط امکانات مادی برآورده میشود و جسم در این نوع زندگی، فرایند حیات خود را طی میکند و به تکامل میرسد، ولی روح برای تأمین نیازهای خود به حیات و امکانات معنوی وابسته است و فرایند رشد معنوی او در نوع دیگری از زندگی صورت میپذیرد که از جنس و سنخ امور مادی نیست.
انسان در پرتو شناخت «من» و روح الهى است كه مىتواند به خداوند متعال معرفتى حضورى و شهودى بيابد؛ چنان كه پيامبر اسلام (ص) فرمودند: مَنْ عرف نفسه فقد عرف ربّه؛[1] بنابراين شناخت نفس به شناخت حق تعالى مىانجامد.
آن حقيقت ثابت و پايدارى كه در طول زندگى دنيوی همراه ماست و باعث ثبات شخصيّت و هويّت شخصى انسان مىشود، همان روح و بُعد فرامادّى انسان است، حقیقتی كه انسانيّت انسان به آن بستگى دارد نه بدن مادی.
در فرهنگ اسلامی تعبیرهای فراوانی نسبت به دو واقعیت وجودی انسان وجود دارد، همچون: خود حقیقی، خود مجازی؛ خود ملکوتی، خود ملکی؛ خود عالی، خود سافل؛ خود مجرد، خود مادی؛ خود معنوی، خود طبیعی؛ هرچند به نظر می رسد که تعبیر از خود مجازی؛ درست نباشد، زیرا در امور تکوینی، مجازی بودن تعبیر نادرستی است.
متأسفانه – به این دلیل که هویت انسانی از ویژگیهای روحی انسان است – غفلت از روح و عالم درونی، زمینه فراموشی هویت انسانی را فراهم ساخته و این فراموشی باعث آن میشود که اغلب افراد یکعمر در مرتبه حیوانی زندگی کنند و هرگز مزه انسانیت و کمال و سعادت را نچشند و سرانجام با همین وضعیت از دنیا خارج شده و آنگاه تمام زندگی برای آنان جز خسارت نباشد.
[1] بحارالأنوار، ج 2، ص 32.
No comment