اهداف زندگی انسان از دیدگاه قرآن را میتوان به سه هدف مقدماتی و متوسط و نهایی تقسیم نمود:
هدف مقدماتي
مقصود از آن، فراهم شدن زمينههاي مادي و اجتماعي و تحقق شناختهاي لازم براي انتخاب آزادانه راه و رسم زندگي براي انسان و استمرار حيات است. از جمله اين اهداف ميتوان به آباداني زمين و دستيابي به توسعه مادي و اقتصادي اشاره كرد.
چنانکه در سوره هود ميفرمايد: وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا؛[1] براي قوم ثمود برادرشان صالح را فرستاديم صالح گفت: اي مردم! خدا را عبادت كنيد كه معبودي غير از او نداريد. او شما را از زمين آفريد و آبادي آن را از شما خواسته است.
اینکه خداوند انسان را به آباد کردن زمين وامیدارد و عمران آن را از او ميخواهد، به اين معنا نيست كه هدف نهائي همين باشد، بلكه بهرهوري از زمين براي بقاي انسان و استمرار حيات مادي، لازم و ضروري است و ادامه زندگي نيز مقدمه رسيدن به هدف والاتري است كه انسان و استمرار حيات بهتدریج بايد به سوي آن هدف در حركت باشد و سرانجام به آن برسد.
اهداف متوسط
دسته دوم از آيات قرآن كريم، فلسفه خلقت انسان را امتحان و ابتلا بيان میفرماید: وَ هُوَ الَّذِى خَلَقَ السَّمَـوَاتِ وَ الاَرْضَ فِى سِتَّةِ أَيَّام وَ كَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَآءِ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عملاً؛[2] و او كسى است كه آسمانها و زمين را در شش روز (شش دوره) آفريد و عرش (و حكومت) او بر آب قرار داشت تا (به خاطر اينكه) شما را بيازمايد كه کدامیک از حيث عمل بهترين هستيد.
یا این آیه: الَّذِى خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَيَوةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عملاً وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُور؛[3] كسى كه مرگ و زندگى را آفريد تا شما را بيازمايد كه كدامين عمل بهترى داريد و او شکستناپذیر و بخشنده است.
اینگونه آیات نیز هدف متوسط حیات را بیان مینمایند؛ زیرا همانگونه که اشاره شد، هدف نهایی زندگی انسان، قرب به خدا و کمال مطلق است و امتحان و ابتلا، نقش سازنده دارد و بنده را برای طی طریق و وصول به هدف نهایی آماده میسازد.
میتوان گفت: اصل آزمايش، فراهم نمودن زمينه براى افعال اختيارى است تا آنچه در انسان پنهان است آشكار گردد و استعدادها پرورش يابد و انسان به کمال مطلوب خود برسد. پس ابتلائات الهى تمرينى براى پرورش و تقويت روح آدمى است؛ لذا كسانى كه استعداد و ظرفيت و توان بيشترى دارند، سهم بيشترى از بلايا میبرند.
هر كه در اين بزم مقربتر است
جام بلا بيشترش میدهند
هر آنکس با تو قربش بیشتر بی
دلش از درد هجران ریشتر بی
اگر یکبار چشمانت بوینم
به جانم صد هزاران نیشتر بی[4]
هدف نهایی
قرآن کریم هدف نهایی خلقت و زندگی انسان را عبادت و بندگی خدا معرفی میکند. در سوره ذاریات آمده: وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الاْنسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُون؛ جن و آدمى را نيافريديم مگر براى عبادت و پرستش.
اين آيه مباركه به صراحت غرض از آفرينش را عبادت و پرستش حضرت حق جل و علا بيان میکند و عبادت را علت منحصر خلقت جن و انس ذكر میکند؛ زيرا جمله در قالب استثناء بعد از نفى هست كه اين ساختار در ادبيات عربى مفيد حصر است و اختصاص را میرساند؛ يعنى علت آفرينش جن و انس، فقط عبادت است.
اما به دلیل اینکه عبادت و خداپرستی با هدف وصول به قرب الهی انجام میشود، میتوان اذعان داشت، هدف نهایی زندگی و خلقت انسان، در یک مفهوم کلی، قرب الهی[5] و به تبع آن، آمادگي براي حیات اخروی و لقای الهی و سعادت جاودانی است.
همانگونه كه جنين در رحم مادر خود را براي تولد و زندگي كردن در دنيا كامل و آماده میسازد، انسان نیز بايد خود را براي تولد دوم خود و زندگي در عالم آخرت، كامل و آماده سازد، البته جنین تنها بدن خود را برای زندگی در دنیا آماده میسازد، ولی انسان وظیفه دارد تا روح خود را تکامل ببخشد و برای حیات پس از مرگ آماده نماید.
و همانگونه که جنین اگر با دست و پای ناقص متولد شود، زندگی نابهنجار و دشواری را در دنیا تجربه خواهد کرد و چه بسا انسان خوشبختی در دنیا نخواهد بود، روح انسان نیز اگر ناقص به عالم آخرت منتقل شود، گرفتار عقوبت و سختیهای بسیار و گاهی غیر قابل تحمل خواهد شد و به سعادت نخواهد رسید.
البته بسیاری از محققان علوم دینی، عبادت و بندگی را هدف متوسط فرض کردهاند، با این تصور که هدف نهایی زندگی انسان، معرفت خدا و تخلق به صفات و کمالات الهی است و ارتباط با خدا در قالب مناسکی همچون نماز و روزه و حج و دعا و ذکر و زیارت، وسیله و ابزار وصول به چنین کمالی خواهد بود، درحالیکه این تصور صحیح نیست و هدف نهایی خلقت و زندگی انسان، مطابق صریح آیه فوق، بندگی و پرستش خداست، منتهی نکته در تبیین صحیح عبادت و پرستش است.
[1] هود، آیه 61.
[2] هود، آیه 7.
[3] ملک، آیه 2.
[4] باباطاهر، دیوان اشعار، دوبیتی شماره 293.
[5] منظور اصلی از قرب، نزدیک شدن به صفت علم و قدرت و توانا ساختن خود از طریق کشف و شکوفایی استعدادهاست. انسان مظهر صفات الهی به خصوص صفت قدرت است و کمال او در توانمندسازی خود است.
No comment